« یاشیل دؤزوم » کیتابینا بیر باخیش
<< زامان بیزیمله دیر »
اورمیه لی آراشدیریجی عالیم ، شاعیر و یازار « یوسف بهنمون » جنابلاری نین یازدیغی « یاشیل دؤزوم » آدلی تورکجه کیتاب ، 245 صحیفه دن عیبارت ، 26 قیسا حئکایه نی ( نوول کیمی ) احتوا ائدیر ؛ و هرحکایه اوپتیمم ( آشاغی – یوخاری ) 9 صحیفه داشیر . یازار، اورمیه ده تجدید نظر دادگاه محکمه سی کابینتی نده بیرایلغارلی قاضی کیمی ایللر بویی ایشله دیکده ، کوتله یله دوشوب – چیخمیش ، اونلارلا سورغو – سئوال دا ، دردلری و - چوریلا تانیش اولموش و بیر هومانیست و انسان سئورکیمی قلمین ، قوللوغون و پیشگین تجروبه سین ، کوتله نین سیخینتیلی حیات سوره سینده سونموش دی .
آدلیم روس یازار، « لئون تولستوی » ون هوندور رومان لاری نین بیرین نین ان باشلانیش ایندا : « وار-کارلی و دوولتلی آداملار آزا چوخ بیر بیرلرینه بئنزر ، لکن یوخسول آداملار هره سی باشقا جور قارا گونلو دور! » دییه دوشونموش دور . اونون دئدیگینه گؤره وار - دولتلی لر هامی راحات جاسینا یاشار، آمما رعیتلرو یوخسول عائله لر ، باشاباش بیرجور یامان -یارا گون ده ال – ایاق چالیب ، چابالار. نه ایسه بو کیتاب ازیلمیش و تاپدالانمیش و منلیگی الدن گئتمیش انسانلارین احوال حئکایه سی دیر . آنجاق ، بیر افسانه یا رومان کیمی یوخ ، بلکه کوتله نین گئرچک احوالاتی و یاشاییش طرزی دیر و بو نقطه نظردن اؤنملی و اوخومالی دیر .
بیزبوکیتاب دا، کوتله نین آغیرگون –گوذران یلا تانیش اولوب و بو قاتین ( طبقه نین ) یامان گونلو اولدوغونو اوبژکتیو ( عینی ) حالدا گؤروروک . یازارچوخ باشاریلا کوتله نین آغیرگئچینمه سینی گؤزه آلارکن ، اونلاری نارین گؤره ن ( ذره بین ) آلتیندا ، دئریندن ایزله میش و بیر پسیکولوق کیمی آغری -آجی لارین قلمه آلدیقدا ایضاح ائتمیش؛ و بیر قایغی کش اینسان کیمی عومور بوئی یاشادیغی توپلوما و سونسوز نیسگیل لرینه دوشونوب – داشینمیش ؛ و اونلارین دویغولارینی و سؤزلرینی حئکایه کیمی جانلاندیرمیش ؛ و بئله لیکله ، کوتله یه و توپلوما باغلی ، اینسانی و وجدانی ایلغارین یئرینه یئتیرمیشدیر . لکن سونوج دا قضاوتی و یاخجی – پیسی ، اوخوجویا و اونون وجدانینا بوراخمیش دی . یازار بو کیتابی یازدیقدا ، اؤز بورجون توپلوما و کوتله سینه اؤده میش، و اونلارلا بیرگه آجیلارینا اورتاق اولموشدور . اولسونکی « دالغین » سئچدیگی لقب ، بلکه ده شاعیر و یازارین عؤمور بویی گیزلنمیش ائل حسرتی و آغری- آجی دوشونجه سین داشیماقدا دیر . باشقا سؤزله « یاشیل دؤزوم » دایاقسیزاینسانلارین حقلری نین قدرت دایره لری طرفیندن ایاق آلتدا تاپدالانما حکایه سی و اوره ک یارالاری نین دئشیلمه سیدیر. بیزبو گئرچه یی اونون یازدیغی حکایه لرین ، چوخ یئرینده تام معنادا ایزلییه بیلریک .
کیتاب دا کی حئکایه لر، انسانی حیسس لری سیلکه لیین و وجدانی اللشدیرن بیرقونو لاردی . محال دی اونی اوخودوقدا ، اینسان اوغلی ائتگی لنیب دویغولانماسین . آزقالا هرحکایه بیر قیسا فیلم کیمی ، یوخسا بیرقیسالمیش تراژدی رومان کیمی دیر . « ویکتور هوگو » ( مشهور فرانسیز رومانتیسم مکتبی یازاری ) اؤندرکیتابی اولان « اؤکسوزلر» = « بینوایان » رومانی نین اؤن یازیسیندا : « دونیادا نه قدر ناحاق لیقلار و برابر سیزلیک لروارسا ، نه قدر انسان حقلری اونوتولور سا ، بئله یازقیلار و کیتابلارین قیمتی و دَگری ابدی دیر » دییه ، قلمه آلمیش دیر. دئمه لی نه قدر عدالت یوخسا ، نه قدر توپلوم دا قات لار( طبقات ) وارسا ، نه قدر اینسان اوغلی باشقا اینساندان بهره لنمه یی دوشونوب ، بیر بیرینه کؤله گوزونده باخارسا ، بئله نچی کیتابلارین دگری و اؤنمی هله هله آرادان گئتمه ییب ، ایتیب – باتماز ؛ چونکو کوتله نین دوغرو احوالی و دورومو دی . یازار گوردوگی بوگئرچک لری ، یئرلی – یورتلی قلمی و دوشونجه سییله ، چوخ ماراقلی حالدا قلمه آلیبدیر .کیتاب زمانه میزین همیشه لیک سؤزو - ساوی اولدوقدا بیر نئچه اؤزل لیک لره ده مالیک دی :
یازار اؤزی بیر شاعر اولاراق ، چوخ زامان ، یازقی لاری شعردیلینه یاخینلاشیر و ایستر – ایسته مز ، حئکایه لرده چوخلی ادبی و گؤزل قطعه لرو تمثیل لرده ایشله نیر و کتاب نثراولسادا ، شعردیلیندن بهره لنیر و ائله بودا حئکایه لره بیر اویقون لوق یارادیر . آنجاق حکایه لر ، او قدراینجی ، او قدراوره گه یاتان دی کی ،اوخوجو قورتارمایین جا ، اوننان گؤز گؤتورمور . بیرده دئدیگیمیز کیمی اولایلارچوخلی اوبژکتیو حالدا ، خلقین دوغرو – دوزگون یاشاییشی و احوالی دیر . تکجه اولا کی آداملارین ( قهرمانلارین ) آدلاری دئییشلن سین دییه .
آیدین دیرکی « دالغین »ین تورکجه لوغت دایره سی چوخ گئنیش و اطرافلی اولوب و یازیچی بو بابت دن بیرزنگین و معنوی ثروته مالیک دیر . بونونلا بئله ، بیز بوکیتابدا دیلیمیزین قودرتین و دئرین لیگین و گئنیش لیگین آچیق - ساچیق گؤروروک . سانکی یازارتمامیله آنادان دوغما تورک اوغلی تورک اولموش ، یا خود زمانه میزه گؤره ، سانکی هئچ نه فارس دیلی ایله ایلگی ده اولمامیش دیر. دوغوردان دا کیتاب چوخ اوستون و اَرگین ( روان ) یازیلیبدیر ! حالبوکی ایران دا اولان ائتنیک لرو میللت لر ، اوزون سنه لرجه دیلیمیز یاساق اولاراق ، فارس دیلی نین زوراکی یازما - پوزما و دانیشما باسقی سی آلتیندا قالمیش ، وآز قالا اؤزآنا دیل لرین ایتیرمیش اولسونلار دییه . منجه بو بیر کلاسیک اثر کیمی آنا دیلیمیزده یوکسک سویه ده علمی و ادبی قابلیته مالیک اولان بیر کیتاب دی . اوردا آتا بابالاریمیزین دانیشدیغی دیلین ، ایتگین - باتقین کلمه لری و اونودولموش اصیل آغیز ادبیاتی دا آرایا گلیب کی ، اونلاری اوخوماق نه قدر ماراخلی و یئنی دن خاطرلامالی دی . ها بئله یازار چوخلی آتالار سؤزی و دئییملردن بئله فایدالانمیش دیر.
نیسکیل لریم آچیلاراق دئمه لییم هله چوخ اوزون زامانلاردان بری بیر اؤیرتمن اولدوغومدا ، اؤز- اؤزومه دوشونردیم ! گؤره سن ایلاهی بیرگون بیز ده اؤز ادبی دیلیمیزله - او تای آذربایجان کیمی - اثرلریازیب یارادیب ، و مکتوب دیلیمیزی قورویا بیله جه ییک می ؟ یوخسا یوخ ؟! ائله بو نیسگیل لرمنه همیشه لیک بیر درد اولوردی . شوکورلر اولسون کی اونون دا شاهید ی اولموشوق . طبیعی کی بوگون من ده ائل – اوبام لا بیرگه بئله کیتابلاری گؤردوکده سئوینیب ، ماراخلانیرام ! دوغوردان دا اینسانین اؤز آنا دیلینده یازیب – پوزماسی و دانیشماسی نه قدر ماراخلی ، نه قدر ایلاهی و بؤیوک بیر نعمت دی ! آخی بو بیزیم آنا دیلیمبز، آنا قوجاغیندا دئییب – گولن دیلیمیز! و ایستکلی و سئوگیلی دیلیمیز دی ! عجبا اونو اونوتماق اولار می ؟!!
دئمک بیزیم ادبی دیلیمیز، اؤتن 80 ایل سوره سینده ، پهلویلر و آریائیست لرطرفیندن مانعه تؤرتمه سینه رغما ، هله آرادان گئتمه میش و اونون گئرچه یی بو کیتاب و اونا تای یازقیلار و کیتابلاردی ! دئمک وطن اوغول لاری گئجه – گوندوز یاتمادان ، دیلی میزین و کولتورو موزون و کیملیگیمیزین کئشیگ ینده دورموش و یاتمایین جا بو دیلی قورویوب ساخلامیشلار.
ادبی دیلیمیزه گلدیکده دئمه لی بوتای آذربایجان دا ، بو دیل ان بؤیوک پتانسیله ( ظرفیته ) مالیک اولاراق ؛ یالنیز ضییالی لارین یازقی لاریندا ایشلنمیش ، عموم خلق آراسیندا یاییلمادان ف هله اؤزون تاپمامیشدیر ؛ آنجاق اوتای آذربایجاندا اؤزون قورویوب و یوکسک درجه ده اینکشاف ائتمیش دیر. ادبی دیلیمیز آزقالا دونیا سوییه سینده 20 باغمسیز و باغملی تورک اؤلکه لرینده ، بیر رسمی و اداری دیل کیمی ایشله نیر؛ و ان آزی 170 فاکولته ده، رسمی دیل کیمی اوخونور و بو دیلده آراشدیرما آپاریلیر ؛ ائله جه گوندم دئرگیلرده، کیتابلاردا، یازقیلاردا، اینترنت ده، آلیش وئریش ده ، تکنولوژی دا ، بیر علمی و ادبی و قووشما ( ارتباطی ) دیل کیمی ایشله نیر. چونکی دونیادا اوچونجی دیل ( اینگلیز و فرانسیزدان سونرا ) ساییلیر و اولوسلار آراسی دونیا سویه سینده آری – دوری بیر قاعده و قابلیته مالیک دیر . ( باخ اینتر نت ده اولان سوزوموز سایت ایندا tohidmelikzade - نین وئبلاگینا ) .
نه ایسه بو دیل سیخینتی آلتیندا قالسا دا ، آرتیق ضییالی لر و گنجلریمیز اومیدسیز اولمادان ، خودوری حالدا وکونوللو جه ، بو دیلی اویرنیب و ادبی حالینه گئتیریب و گئتیرمکده دیرلر؛ سانکی بئله نچی قایغی کش و ائل سئور اینسانلار! و فدا کارآیدین لار ، ائلیمیزین – گونوموزون کیملیگین ، کولتورون، وارلیغین ، تاریخین ایسته دیکده ، دالی اوتورمادان ، موباریزه آپاریب ؛ دعوا- دالاش سیز ، و سس-کویسوز چوخ اثر لریازیب – یارادیبلار؛ ائشیتمه لی بو کی هاموسی مدرسه سیز، کلاس سیز، معلمسیز ، دیلیمیزین یازی پوزوقاعده لرین اویرنمیش و بوقدر درگیلر و کیتابلار دییه چیخارمیشلار .
هله بیزیم حاکمیت ده اولان عنادجی دوشمانلاریمیز و ساپی اؤزوموزدن اولان بالتالاریمیز، 15 نجی آنایاسا ماده سیله ایله برابر ، بو قراری قبول ائدرلرسه، هئچ نه سورغومو اولماز؛ و بو دیل راحات جاسینا اوز یئرین تاپار و بیر اسلامی و قرآنی دیل کیمی اینکشاف ائلر. بئله اولورسا ، بیز گئچن 80 ایل سوره سینده دیلیمیزین گئری قالما سین قایتارا بوله ریک ؛ و بونادا هئچ شوبهه یوخدور . منجه ، آرتیق زامان بیزیمله دیر و گله جک ده بیزیمدیر و اصلا اومیدسیزلیق یئری یوخدور . چونکی بیر اویانمیش میللت اوز دردینه و باشی نین چاره سینه باخمالی و کولتورون ، مدنیت ین و وارلیغین قورویوب ساخلامالی دی . ائله بودا بیزی لاغا قویوب « تورکون آنا دیلی یئترسیز- یاتاقسیز وکؤت دی ! » دئیینلره ، بیردوغرو- دوزگون ودیک باش جواب دی . عشق اولسون ! بئله ، نجیب ، ائل سئور ایگید لره ، واونلاری دوغان آنالارا ، باجیلارا و قیزلارا !
منجه ، یازارحئکایه لرده اؤره ک سؤزلرین دئمیش و تاپشیریغین یئرینه یئتیرمیش دیر، سانکی بیر رسول یا ائلچی کیمی ! بوکیتاب اونون نه قدر هونرین ، باجاریغین و اویاخلیغین گؤستریر. هله بیز اونون باشقا وعده وئردیگی یازیلمیش کیتاب لار او جمله دن « اتک – اتک سئودا چیچه یی » و باشقا الده اولان یازیلاری نین چاپ دان چیخمه موشتولوغون بئله گؤزلوروک . سوزون سونوندا اؤنر ( پیشنهاد ) اولاراق ، دئمه لییم :
1 - کئشگه حؤرمتلی یازاریمیز گله جکده ، ممکن اولوورسا باشقا بیر ساتیریک کونو دا دا حئکایه لر سئچیب دوغروتسون و شاه قلمی ایله داها بیر شاه اثر یاراتیسین . دئمک ایستیرم ساتیریک یازقیلار اوخوجولارین تورک دیلینه ماراغین داها آرتیرار و آنا دیلیمیزی اوخویوب – اؤیرنمه یه دوغرو یول آچار. ائله بودا کونول آچان و سئویندیریجی اولار .
2 – کیتاب دا ، بعضی فعل لر و کلمه لر، یازارین عینا اورمیه ده دانیشیلان آنا دیلی تک یازیلبدیر. نه گؤزل اولار کی بیر ادبی یازقیدا تورکون ادبی و کلاسیک دیلی ایشله نسین. چونکی بیر محاوره دیلی ، ادبی و مکتوب دیل ساییلماز و بئله نچی لهجه لر، ائل آراسی آز دگیل . اوندا هرکس اوز ایسته دیگی آنا دیلینده یازار و دئمکلره گؤره دوز اولماز ! .
3 - ممکن اولورسا ، کیتابین قورتولوشوندا (بیرصفحه آزا چوخ ) سوزلوک ( لغت نامه ) آچیب و کیتاب دا اولان بعضی کلمه لرین معناسین ایضاح ائتسینلر؛ یا خود بئله کلمه لر متن ده گلدیکده ، اونلارین معناسین قاش ایچینده ( پارانتز ده ) یازسینلار . سانیرام بئله لیکده اوخوجو راحاتجا مطلبی قانار و مطالعه دن چکینمز و یاواش یاواش اؤز دیلینه دوغرو ماراقلانار .
4 - بیرده ، اؤز اؤزومه دوشونورم کئشگه یازارلاریمیز گؤزله سینلرکی یازقیلاری یوموشاق و آسان اولسون و چوخ چتین و دولاشیق یازماسینلار؛ چونکی بو یازقیلارتکجه ضییالی لارا یوخ آنجاق، کوتلو یه و عموم خلقه یازیلیر ، و اونلار اوخومالی و قانمالی دیرلار . تاسفله بیر پارا یازیچی لار ، بعضی آنلاییش سیز تورکو کلمه لرین سئچیب و بو اصطلاح اولمیان گوندم کلمه لرین یئرینده ایشه آپاریللار کی ؛ اودا اوخوجونون ذوقونی قاچیریب ، ماراغین ایتیریر. بو کونو دا رحمتلی پروفسور زهتابی جنابلاری یازدیغی کیتاب لار او جمله دن ( ایران تورکلری نین اسکی تاریخی ) یاخود حؤرمتلی آغ ساققالیمیز دکتر هیئت جنابلاری نین ( وارلیق مجله سینده ) یازدیغی مقاله لر یاکیتابلار ،گؤزل اؤرنک لردی . بو کتابلرهئچ نه دولاشیق یازیلمامیش و ساده جه و آخار و آسان ( روان ) دیلار . بو سؤزی ادبی بیر توپلوم دا ، حؤرمتلی تورک یازاری ( دکتر جمال آیریمی ) دان بیر طلبه نین سوردوغوندا : « اوستاد ! بیز آنا دیلیمیزی نه جور و نئجه یازا بیلریک » دییه سوروشور ؛ اوستاد جوابیندا « سیز اوول جه اؤز دانیشدیغیز دیل کیمی یازمالی سیز، سونرا لار گئت گئده اوغورلاییب و ادبی دیله دوغرو گئده جکسیز؛ بو هئچ چتین دگیل ! آنجاق سیزین بلکه ده الیزه قلم آلیب یازماغیز، ان اؤنملی و بؤیوک شرط دی ! » دییه جواب وئرمیش دی . اؤز نوبه مده « بهنمون » جنابلارین بو قالارجی کیتابی یازیب یاراتماغینا گؤره ، منتدار لیغیمی بیلدیریب ، حؤرمتلی دوستوما و آذربایجانین یازارینا و آنا دیلیجه ائل – اوبا میزین قایغی کئشینه و ترجومانینا اوغورلار و نائلییت لر آرزولورام . اولسون کی « یاشیل دؤزوم » ، یاشیل گونلره ویاشیل گله جکلره یول آچسین .
ع. ا. غفوری نیا - 29/10/85
باز نگری فروردین 1388
www.salmas7.blogfa.com